هەڵەسووهێنانەوەی ڕۆحی برینداری كورد

ئامێزی گەرم و كراوەی كوردستان بۆ كرماشان

ئەردەڵان فەرەجی

 كرماشانەكەم ئەی خاك زیرین
هاوزاراوەكەی بەدرە و خانەقەین
جگر گوشەكەی ئیلامی دیرین
نیشتمانەكەی فەرهاد و شیرین
یادگارەكەی ماد و ساسانی
تو سان شارەیل گشت كوردستانی
كرمانج بی سوران، گوران یا كەلهور
تو ئەرای ئیمە هەر مەینیتە دور
ناوت سەر رستەی تاریخ ئیمەس
وە بی كرماشان، كوردستان دی چەس
ئەگەر ئیمەی كورد رزگارمان بوود
ئیلام، كرماشان داشدارمان بوود

پاش گۆڕانكاری و ئاڵ و گۆڕەكانی سەدەی ڕابردوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕەنگە سایكس پیكۆ وەك چەقی ئەم گۆڕانكارییانە، یەكەمین چەخماخەكانی بزووتنەوەی كوردی لە هەر چوارپارچەكەی كوردستان لێدرا. هەر شۆڕشی شێخ سەعیدی پیرانەوە بگرە تا حیزبی هیوا و كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد بزووتنەوەیەكی ڕزگاریخوازی لە ناو كورددا سەری هەڵدا كە تا هەنووكەش ئەم بزووتنەوە لە ئاست و قۆناغی جیاجیادا بۆ دەستەبەر كردنی مافە ڕەواكانی ئەم گەلە ماف خوراوە لە ئارادایە.
كێشانی سنووری دوژمنكردی نێوان كوردستان و كاریگەریی دابەشكردنی ئەم كوردستانانە بە سەر چوار وڵاتدا، سەرەڕای زیندوومانەوە و بەهێز بوونی هەست و سۆزی كوردانە بەرامبەر بە یەكدی، بەڵام كۆمەڵێك تایبەتمەندیشی بە بزووتنەوەی هەر كام لەم كوردستانانە بەخشی و بەخشیوە. چوونە وردەكاری ئەم تایبەتمەندییانە ئەركی ئەم نووسراوەیەش نییە و دەرفەتێكی تایبەت دەخوازێت، بەڵام ئەوەی مەبەستە لە توێی ئەم نووسراوەیەدا بخرێتە ڕوو گەشە و تەشەنە سەندنی سنووری كوردستانی ڕۆژهەڵاتە لە سایەی بوونی هەستی نەتەوایەتی و بزووتنەوەیەكی زیندوو و كارادایە.
ساڵی ١٣٢٤ی هەتاوی لە ئەنجامی كۆمەڵێك گۆڕانكاری قووڵی جیهانی و ناوچەیی كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد (ژ.ك) توانی "كۆماری كوردستان"ی لە مهاباد لێ بكەوێتەوە. سنووری ئەو كاتی كۆماری كوردستان وەك سیمبولی بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات موكریان و بە تایبەتی بۆكان و مهاباد بوو كە لە ئاوایی سەرای نێوان بۆكان و سەقز ئەولاترەوە نەترازا و لە بازنەیەكی تەسكی ناوچەی موكریاندا قەتیس مایەوە. پاش شكستی كۆماری كوردستان و لە سێدارە دانی قازی محەمەد بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ئێران تووشی نوشست و نسكۆیەكی نزیك بە دوو دەیە هات، بەڵام گەرای شۆڕش و بەرخۆدان بۆ گەیشتن بە مافە ڕەوا و لێ زەوت كراوەكانی كورد لە دڵی هەر كوردێكدا بوونی هەبوو كە ئەنجامەكەی شۆڕشی ٤٦ ، ٤٧ كاك سمایلی شەریف زادە، موعینیەكان، مینە شەم و... لێ كەوتەوە. پاش ئەو ساڵانە و لە ٥ی خەزەڵوەری ١٣٤٨ی هەتاوی كۆمەڵێك گەنجی خوێندكاری كورد ڕێكخراوێكیان پێك هێنا و بە خۆشەویستی "كۆمەڵەی ژ. ك"ەوە ناویان نا "كۆمەڵە". پاش نزیك بە یەك دەیە لە پێكهاتنی ئەم ڕێكخراوەیە لە دۆخێكی نوێی ناوچەیی و ئێرانی ڕاپەڕینێك دەستی پێكرد و ڕژیمی پاشایەتی ژێرەوژوور كرد. ئەم دۆخی ڕاپەڕینە كوردستانیشی گرتەوە و بزووتنەوەی كورد بە گوڕ و تینێكی بەهێزترەوە لە شانۆی سیاسیی كوردستانی ڕۆژهەڵات دەركەوتەوە.
لە هەڵەسووهێنانەوەی ئەمجارەی بزووتنەوەی كورد لە ڕۆژهەڵات پانتایی و بەرینایەتییەكی زۆر زیاتر و بەربڵاوتری لە خۆ گرت. هەر لە باكوورەوە لە ماكۆ و سەڵماس و ورمێ و دەشتی سۆما و برادۆستەوە تا شنۆ و نەغەدە و سەردەشت و پیرانشار و میاندواو و ساین قەڵا و مهاباد و بۆكان و تیكابەوە بگرە تا سەقز و بانە و مەریوان و دیواندەرە و سنە و قوروە و كامیاران، پاوە و نەوسوود، جوانڕۆ و ڕوانسەری گرتەوە.
بەبەراوردی سەرەتای بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات لە سەروبەندی شۆڕشی گەلانی ئێران شاهیدی كرانەوەی بازنەی جوگرافیایی پەیوەست بوون و ووشیاریی نەتەوەیی لە كوردستانی ئێران بووین. بە دەیان هەزار كەس لە خەڵكی شار و گوندەكانی ئەم ناوچانە لە شۆڕش دا بەشدارییان كرد، بە حیزبە سیاسییە كوردییەكان پەیوەست بوون، چ وەك پێشمەرگە لە بەرەی خەباتی چەكداری و پێشمەرگانە، چ وەك ڕێكخستن و شانەكان لە شار و گوندەكان. گیان بازیی چەند هەزار شەهید و ڕۆڵەی كوردستان چ لە مەیدانەكانی خەبات پێشمەرگانە و چ لە سیاچاڵەكانی كۆماری ئیسلامی و پەتی سێدارە سەلمێنەری ئەم ڕاستییەن.
بەڵام حاشا لەوەش ناكرێت كە بزووتنەوەی كورد نەیتوانی بە گشتی دەستی بە كرماشان و باشووری كوردستانی ڕۆژهەڵات ڕا بگات. ئەمەش خۆی دوو هۆكاری سەرەكی بوو:
 یەكەم، پیلانگێڕییەكانی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی لە سەرەتای شۆڕشەوە تاكوو ئێستا بۆ دابڕاندنی كرماشان لە بازنەی بزووتنەوەی كوردی لە ڕێگەی ئایین و ئایین زاكانەوە (ناوچەكانی باشووری كوردستانی ڕۆژهەڵات پێڕەوی چەند ئایین و ئایین زای جیا لە ئیسلامی سونین). ئەگەرچی بزووتنەوەی كوردی هاوچەرخ هیچ كات بزووتنەوەیەكی ئایینی نەبووە. ڕژیمی كۆماری ئیسلامی وەك سەرەكی ترین دوژمنی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەموو كات لە هاوپشتی و یەكێتیی كوردستانەكان و بزووتنەوەی كورد ترساوە و بە هەموو توانای خۆیەوە تێكۆشاوە ئەم كوردستان و بزووتنەوانە لە ناوخۆ و بەرامبەر بە یەكتر جیا و پەرتەوازە بكات و هەندێك جاریش دژ بە یەكدی بەكاریان بێنێت. لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتیش بە وەتەماح خستنی بەشێك لە كورد بۆ دابڕاندنیان لە شۆڕش و خەباتگێڕانی كورد، ڕاكێشانیان بەرەو دەسەڵات و ناوەند لە ڕێگەی ئایین و ئایین زاوە لە هەوڵە بەردەوام بووە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە پاش هاتنە سەركاری ڕژیمی نوێ لە تاران لە ساڵی ١٣٥٨ و كردنی ئایین زای شیعەی دوانزە ئیمامە بە دینی ڕەسمی وڵاتی ئێران، پاڵنەرێكی بەهێز بوو بۆ ڕاكێشانی بەشێك لە پێڕەوانی ئەم ئایینزایە بەرەو لای ڕژیم لە ناوچەی كرماشان و باشووری كوردستانی ڕۆژهەڵات. هەر بۆیە بزووتنەوەی كورد لە ڕۆژهەڵات كەمتر لەلایەن كورد شیعە مەزهەبەكانی باشووری خۆیەوە پێشوازی لێكرا.
دووهەم، چۆڵ بوونی نزیك بە ٤٥٠ گوند لە ئاواییەكانی ناوچەی سەلاسی باوەجانی و سەرپێڵی زەهاو. بەپێی ئامارە ناڕەسمییەكان نزیك بە ٤٥٠ گوند لە ئاواییەكانی سەلاس و سەرپێڵ بە دوای هەڵگیرسانی شەڕی ئێران و عێراق ناچار بە چۆڵكردنی زێد و ماڵ و وڵاتیان بوون. دواتر ڕژیمی بەعسی عێراق ئەو كۆچبەرانە كە لە سنووری نێوان ئێران و عێراق گیرسابوونەوە ڕاگواست بۆ قووڵایی و ناوەڕاستی خاكی عێراق. كۆچی ٤٥٠٠٠ كەس (ئامارە ناڕەسمییەكان) ئەو ناوچانەیان چۆڵ كرد. چۆڵ كردنی پانتاییەكی بەرینی ٤٥٠ گوندی بۆ بزووتنەوەی كورد و بە تایبەتی ساڵانی سەرەتای شۆڕشی گەلانی ئێران بەربەستێكی ئاسنی و خەندەقێكی گەورە بوو. لەو سەرەدەمەی كە شۆڕش و بزووتنەوەی كوردستان خاوەنی ڕاگەیاندنێكی ئەوتۆ لە چەشنی ڕادیۆ، بڵاڤۆك و تی ڤی و ماڵپەڕی ئەم ڕۆژانە نەبوو، ئەو ڕۆژانەی كە پێشمەرگە تاكە هۆكاری بڵاوكردنەوەی بیری ووشیاریی نەتەوەیی بوو، پانتاییەكی ٤٥٠ گوندی بۆ پێشمەرگە كە توێشووی ڕێگای لە گوند و دانیشتوانەكەی دابین دەكرد بەربەستێكی گەورە بوو، بۆیە تەشەنە سەندنی بیری نەتەوەیی لە كرماشان بەپێی پێویست و یان بە واتایەكی تر پەیوەست بوونی كرماشان بە ڕەوتی بزووتنەوەی كورد لە كوردستان ڕۆژهەڵات ئەو جۆرەی دڵخوازی ئێمەمانان نەبوو.
بوومەلەرزە و گشتپرسیی ڕۆژهەڵات
ساڵ هات و ساڵ ڕۆیی و بە دوای كۆمەڵێك گۆڕانكاری ناوچەیی كاریگەریی لە سەر دۆخی بزووتنەوەی كورد لە ڕۆژهەڵات دانا و كرماشان وەك نیوەی ونبووی كوردستانی ڕۆژهەڵات لەوبەری پردەكەوە ماوە. لە ماوەی ئەم ساڵانەدا ڕژیمی كۆماری ئیسلامی هەوڵی دا لە ڕێگەی كەڵكاوەژوو وەرگرتن لە جیاوازیی ئایینی و ئایین زایی (خاڵی یەكەم) كرماشان لە بزووتنەوەی كوردی داببڕێت یان لانیكەم بە دووری ڕابگرێت. بەڵام بە دوای بەهاری ساڵی ١٣٩١ و ڕاپەڕینی كوردستانی عێراق (باشوور) و دەسەڵاتێكی خۆجێی لەم بەشە لە كوردستان، هاتنە ئارای قۆناغی تێكنۆلۆژی، زانیاری و گەیاندن و دەركەوتنی تەلەفزیۆن و میدیای كوردی، بزووتنەوەی كوردی بەربەستە سرووشتییەكانی قۆناغەكانی پێشووتری نەما. لە سایەی بەرهەمەكانی ئەم قۆناغە و ناو و ناوبانگی كورد، جارێكی تر كرماشان كە لە ماوەی ئەم ساڵانە تەنیا لە پەراوێز بزووتنەوەی كوردستاندا مابوویەوە كەواتە ڕایەڵەیەكی پێوەندی لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیەوە. بەرەبەرە كرماشان بەرەو ئەوە هەنگاوی نا تا ئەو پۆلێن بەندییەی كۆماری ئیسلامی بۆ پێشخستنی ئایین لە بەرامبەر نەتەوەدا تێك بشكێنێت.
لە گەرمەی پرسی ڕێفراندۆم بۆ سەربەخۆیی كوردستانی عێراق (باشوور) لە عێراق و ڕووداوەكانی ١٦ی ئۆكتۆبر و سەرنەگرتنی ئەم خەونەی كورد لە باشوور بوومەلەرزەیەك هات و بەشێكی بەرچاوی لە ناوچەكانی كرماشان، سەلاسی باواجانی، سەرپێڵی زەهاو، قەسری شیرین و جوانڕۆی لەرزاندەوە. بەپێی ئامارە ناڕەسمییەكان زیاتر لە هەزار كەس گیانیان لە دەست داوە و چەند هەزار كەسیش بریندار بوون. بە دەیان هەزار خانوو لە گوند و شار و شارۆچكەكانی ئەو دەڤەرە زیانیان بەر كەوت و نزیك ٢٠٠٠ خانووش وێران بوون. نزیكەی دوو سەد هەزار كەس ژیانیان كەوتە مەترسییەوە. لە سەرووبەندی وەرزی سەرما و سۆڵە تا دەهات دۆخەكە كارەساتبارتر دەبوویەوە. وێنەكان هەندێك لە باری گرانی ئەم دۆخە دەگوازنەوە. ئەوەی ئەم ڕووداوە دڵتەزێنەی كارەساتبارتر دەكرد كەمتەرخەمی و بێ لیاقەتی و گەندەڵیی دەوڵەتی كۆماری ئیسلامی و ئۆرگانەكانی ئەو دەوڵەتە بوو و بەتایبەتی جیاكاری لە نێوان ڕێڕەوانی ئایینە جیاجیاكان (كاكەیی و سونییەكانی)‌ لە بەرامبەر ئەو بوومەلەرزە ماڵوێرانكەرە.
بەدوای بڵاو بوونەوەی هەواڵی بوومەلەرزەكە بە هەزاران كەس لە ناوچە جیاجیاكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات بۆ كۆكردنەوە و گەیاندن و دابەشكردنی یارمەتییە جەماوەرییەكان، خۆبەخشانە خۆیان گەیاندە ناوچە بوومەلەرزە لێدراوەكان. وێنە و ویدیۆكان بەشێك لەو هەڵمەت و هەرەوەرزییەی خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵاتیان تۆمار كردووە بۆیە ئەم بوومەلەرەیە تەنیا شانۆی دیمەنە كارەساتبارەكان نەبوو، بەڵكوو شانۆی هەڵمەتێكی نیشتمانی و هاوپشتی و هەروەرزییەكی نەتەوەییش بوو بە تایبەتی ئەو كاتەی "خەڵك" خەمساردیی ڕژیمی بەرامبەر بەم كارەساتە مرۆییە بینی. "خەمی كۆمەڵایەتی، هاوپشتیی كۆمەڵگاش دەرەخسێنێ". كاتێك خەمێكی گەورەی مرۆیی بەرۆكی دەڤەری كرماشانی گرت، كۆمەڵگای كوردستان هاوپشتی و هاوخەمیی خۆی بە هاتنە مەیدانی كرداری دەربڕی بەتایبەتی ئەو كاتەی دەستیان لە یارمەتیی دەوڵەتی شۆردەوە. حاشا لەوە ناكرێت لەم هەڵمەتە نیشتمانییە تەنیا یارمەتی و فریاكەوتنی مرۆیی نەبوو، بەڵكوو ئەگەرچی باشترین جۆری فریاكەوتن بوو بەڵام لێوان لێو بوو لە هاوسۆزیی نەتەوەییش. ئەم كردارەی جەماوەری خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵات لەم ساتەوەختی كارەساتە ناكرێ تەنیا لە پێناسەی فریاكەوتنێكی مرۆیی كورت بكرێتەوە.
ڕەهەندێكی دیكەی ئێپیزۆدی بوومەلەرزەكەی كرماشان كاری ڕێكخراوەیی و چالاكیی ڕێكخراوە مەدەنییەكان بوو. شانۆیەكی جەماوەری لە نافەرمانیی مەدەنی و بێ تووندوتیژی دژی دەسەڵاتی گەندەڵ و بێ لیاقەت بوو.
خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵات خەم و خەساری ئەم كارەساتەیان لەگەڵ زیان لێكەوتووان دابەش كرد، هەرچی لە دەستیان هات ناردیان و لە غیابی دەوڵەتێكی بەرپرس و دادپەروەریش خۆیان ئەم ڕۆڵەیان بینی و ڕژیمی كۆماری ئیسلامییان بە هەموو دام و دەزگاكانییەوە بردە ژێر پرسیارەوە، ئەمە ڕەنگە لووتكەی خەباتێكی شارستانیانەی و مۆدێڕنی سەدەی هاوچەرخی گەلی كورد بێت. خەڵكی كوردستان وەك ناونووسییەكی نەتەوەیی پێشبڕكێی بوو ناو و پەنجەمۆری خۆی لێ بدا و جێ نەمێنێ و "بەم جۆرە هەموو كوردی ڕۆژهەڵات لەم پرۆسەیەدا لە قۆناغێكی گرینگی نەتەوسازیدا بەشداریان كرد. لەم پرۆسەیەدا هەموو سجیلی كوردیان وەرگرت و لە ئاپۆرەیەكی مەزندا خۆیان كرد بە شارۆمەندی ئازادی كوردستان" و بوون بە خشتی دیواری قەڵای نەتەوەسازی لە كوردستانی ڕۆژهەڵات. هاوتەریب لەگەڵ ئەمەش كوردستانی ڕۆژهەڵات بەم ڕۆڵەی نواندی گشتپرسی خۆی بۆ یەكێتی و یەكگرتووی و هاوپشتی و پشت بەخۆ بەستنی سەركەوتووانە بە ئەنجام گەیاند. ڕەوتی ڕێگای كاروانی تەرمی كاك ئەبووبەكری مەعرووفیش (شۆفیرە فیداكارە دڵسۆزەكەی بۆكان) لە كرماشانەوە تا بۆكان ئەمەی سەلماند و هەمیش برینی دابڕانی كوردستان و كرماشانی لێك هەڵپێكاوە و دوورییەوە.
 ئەوانەی ڕیسوا و شەرمەزار بوون دەسەڵاتی گەندەڵ و ستەمكاری كۆماری ئیسلامی و بوومەلەرزەیەكەی خەزەڵوەر بوون.


ئه‌م بابه‌ته 60 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:08:19:07/12/2017


زۆرترین خوێندراو