ڕواڵه‌تی نوێی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست و لێکەوتەکانی


سۆران سەلیمی




سه‌باره‌ت به‌ رووسه‌کان روونه‌ که‌ له‌ سێ روانگه‌ی ئه‌منی، ئابووریه‌ و سیاسیەوە له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندین، به‌ڵام له‌مه‌ڕ ئامریکا ئه‌و هه‌رێمه‌ له‌سه‌ر هه‌مان ئه‌ساس به‌ڵام به‌شێوه‌یکی ستراتێژیک گرنگیی خۆی هه‌یه‌، واته‌ بۆ ئامریکا و به‌وته‌ی پڕکینز هه‌ژمونی به‌سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا واته‌ کۆنتڕۆڵی جیهاندا هەیە و ئه‌وه‌ش به‌راستی بانگه‌شه‌یەکی هه‌ڵه ‌و دوور له‌ راستی نیه‌. رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست زیاتر له‌ ٤٠ له‌ سه‌دی وزه‌ی جیهانی له‌ به‌رده‌سته‌، سێ رێانی جیهانی کۆنه‌، لانکی سێ ئایینی ئیسلام، مه‌سیحیه‌ت و یه‌هووده‌ که‌ زیاتر له‌ سێ ملیارد خه‌ڵکی جیهان له‌خۆده‌گرێت که‌ هه‌ڵبه‌ت نه‌ ته‌نیا له‌ رووی حه‌شیمه‌ت به‌ڵکوو خاوه‌ندارێتی‌ وزه‌، سه‌رمایه‌ و ته‌کنۆلۆژیای جیهان له‌ژێر هه‌ژمونی ئه‌و بلۆکه‌یه‌، له‌لایه‌کی تره‌وه‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به‌شێکه‌ له‌ "هارتله‌ند" و هه‌ڵبه‌ت گرنگترین به‌شی وه‌کوو که‌مه‌ربه‌ندی ئه‌و جوگرافیایه‌ دێته‌ ئه‌ژمار. گرنگیی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست بۆ ئامریکا له‌وه‌دا زیاتر ده‌رده‌که‌وێت که‌ بزانین کڕین و فرۆشی نه‌وت له‌ ئاست جیهان و به‌تایبه‌ت له‌ده‌یه‌ی ٧٠ی سه‌ده‌ی پێشوو به‌ملاوه‌ ته‌نیا به‌ دۆلاری ئامریکا ده‌کرێت و هیچ پاره‌یکی دیکه‌ نه‌یتوانی جێگای ئه‌و ره‌وته‌ بگرێتەوە و ئه‌وه‌ش واته‌ هه‌ژمونی دۆلار و له‌کۆتاییشدا هه‌ژمونی ئابووری ئامریکا به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌یکه‌ ته‌نانه‌ت دژبه‌رانی ئه‌و وڵاته‌ و بگره‌ سۆڤیه‌تی پێشوو و رووسیه‌ی ئێستاش ناچارن به‌ دۆلاری ئامریکا کارۆباری ئابووری خۆیان له‌ ئاستی جیهانی و به‌تایبه‌ت له‌ به‌شی وزهدا رێکبخه‌ن، هه‌رجۆره‌ گۆڕان له‌و ره‌وتەدا‌ زیاتر له‌ قازانج خه‌ساری گه‌وره‌ی به‌دوواوه‌ده‌بێت، واته‌ هه‌رچه‌شنه‌ گۆڕانێک له‌ نرخی دۆلار وه‌کوو پێوانه‌یەکی جیهانی، راسته‌وخۆ کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر بارۆدۆخی ئابووری هه‌ریه‌ک له‌ وڵاتانی جیهان به‌ زلهێزه‌کانه‌وه‌.

خاڵی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ که‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بستانی سعوودی خوڵقێنه‌ر و پاڵنه‌ری ئه‌و ره‌وت و بارۆدۆخه‌بوون و له‌به‌رامبه‌ردا پاڵپشتیی واشینگتۆنیان بۆ مسۆگه‌رکرا. له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ عه‌ره‌به‌کان و به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بستان زۆرینه‌ی داهاتی نه‌وتیان له‌ ئامریکا پاشکه‌وت ده‌کرد یان له‌به‌شه‌ جۆراوجۆره‌کاندا ده‌خسته‌گه‌ڕ و به‌مشێوه‌ ئامریکا ده‌یتوانی له‌به‌رامبه‌ر بلۆکی سۆڤیه‌تدا خاوه‌ن هێزێکی ئابووری بێت و له‌ سستی و رکوودی ئابووری به‌تایبه‌ت وه‌کوو ساڵانی بیست نه‌ترسێ، جگه‌ له‌وه‌ش ده‌بێت ده‌یان گرێبه‌ستی مۆنۆپۆلیی کۆمپانیه‌ نه‌وتیه‌کانی ئامریکا و وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وتی که‌نداو و هه‌روه‌ها کڕینی ده‌یان و سه‌دان ملیارد دۆلار چه‌کوچۆڵیش به‌و گرێبه‌سته‌ ره‌نگه‌ نهێنیه‌ی واشینگتۆن و ریاز و دواتر چه‌ند وڵاتی دیکه‌ی که‌نداو زیادبکه‌ین.


له‌م نێوانه‌دا رووخانی سۆڤیه‌ت، بۆماوه‌ی نێزیک به‌ یه‌ک ده‌یه‌ ده‌رفه‌تێکی بۆ ئامریکا خوڵقاند که‌ بتوانێت هه‌ژمونی خۆی له‌ ناوچه‌که‌ بچه‌سپێنێت و تاڕاده‌یکی زۆر له‌ مسۆگه‌ربوونی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆی دڵنیابێت، به‌ڵام بێگومان خودی ئەمریکیه‌کانیش ده‌یانزانی که‌ به‌زوویی دیارده ‌و قه‌یرانی نوێی ئه‌منی دێنێته‌ئاراوه‌ یان ره‌کابه‌ری نوێ له‌ گۆڕه‌پانی ململانی جیهانی سه‌رهه‌ڵدێنن. له‌ هه‌نگاوی یه‌که‌مدا چینیه‌کان له‌ سه‌رده‌می "دێنگ شیائۆ پێنگ"دا ده‌ستیاندایه‌ چاکسازیی ئابووری ته‌نانه‌ت له‌ ئاست ئابووریی سیاسی و به‌ته‌واوه‌تی له‌ تێزه‌کانی "ماو" دوورکه‌وتنه‌وه ‌و ئه‌و چاکسازیه‌ وایکرد چینیه‌کان نرخی گه‌شه‌ی ئابووریان بگاته‌ ١٣ له‌سه‌د که‌ سه‌رسامهێنه‌ربوو، ئه‌گه‌رچی چه‌ندین وڵاتی دیکه ‌و له‌وانه‌ هێند و برازیلیش له‌ ئاست ئابووریدا که‌وتنه‌ جموجۆڵ به‌ڵام ته‌نیا چین له‌م نێوانه‌دا بۆ رۆژئاوا و به‌تایبه‌ت ئامریکا وه‌کوو ره‌کابه‌ر ده‌هاته‌ئه‌ژمار. پێش ده‌ستپێکی ساڵی ٢٠٠٠یش دیارده‌یه‌کی دیکه‌ سه‌ریهه‌ڵدا که‌ زۆریش تازه‌نه‌بوو، تێرۆریزمی بونیادگه‌رای ئیسلامی، ئه‌و دیارده‌ پێشتریش هه‌بوو به‌ڵام دوای رووخانی سۆڤیه‌ت زیاتر په‌ڕوباڵ و پانتایی چالاکیه‌کانی و چۆنیه‌تیشی په‌ڕه‌یسه‌ند و دونیای هه‌ژاند که‌ لوتکه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌ ١١ سێپتامبەر و له‌ ئامریکادا، جیهانی شۆککرد. جگه‌ له‌وه‌ش دوای "یێلتسین" و هاتنی تیمه‌که‌ی "پووتین" رووسیه‌ دیسان ره‌وتێکی دژبه‌رانه‌ی لەهه‌مبه‌ر رۆژئاوا گرته‌به‌ر که‌ رۆژ له‌دووای رۆژ زیاتر که‌وته‌ دژایه‌تیی ئامریکا و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی لایه‌نی به‌رامبه‌ری خسته‌ مه‌ترسیه‌وه‌ که‌ گۆرجستان، ئۆکراین و دواتریش سووریه‌ نموونه‌کانی تێکەڵچوونی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی مۆسکۆ- واشینگتۆن بوو. له‌ گۆرجستان زۆر راشکاوانه‌ ئامریکاییه‌کان نه‌یانتوانی هیچ کاریگه‌ریه‌کی پۆزیتیڤیان هه‌بێت، له‌ ئۆکراینیش ته‌نیا گه‌مارۆی ئابووری هاته‌ ئاراوه ‌و له‌ قه‌یرانی سووریه‌شدا به‌ ره‌واڵه‌ت که‌ رووسه‌کان تاکوو ئێستاش توانیویانه‌ بنه‌ماڵه‌ی ئه‌سه‌د بپارێزن، پرسێکی گرنگ که‌ له‌یه‌که‌م رۆژه‌کانی ده‌سپێکی قه‌یران هه‌موو لایه‌نێک له‌و باوه‌ڕەدا‌بوون که‌ به‌شار ئه‌سه‌د زۆر به‌خێرایی ده‌رووخێت به‌ڵام رووسه‌کان ده‌ستێوه‌ردانێکی چاوه‌ڕوان نه‌کراویانکرد.


له‌کۆی هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌توانین بگه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ که‌ نه‌زمێکی نوێ له‌ جیهان خه‌ریکه‌ دێته‌ئاراوه‌، له‌م نێوانه‌دا هه‌ر لایەنێک هه‌وڵی خۆیئه‌دات ‌ له‌ ره‌وتی رووداوه‌کانی ئێستا و له‌ده‌ره‌نجامه‌کانی داهاتوودا له‌لایه‌ک به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی ده‌سته‌به‌ربکات و له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یه‌ک یان لانیکه‌م له‌ چه‌ندین وڵاتدا هه‌ژمونی خۆی بچه‌سپێنێت. ئامریکا به‌ڵام هه‌وڵئه‌دات ئه‌و هه‌ژمونیه‌ی که‌ به‌تایبه‌ت دوای شەڕی سارد به‌سه‌ر جیهاندا هه‌یبووه‌ بیپارێزێت و نه‌هێڵێت پانتایی نفووزی که‌مببێته‌وه‌ جا چ لەڕووی چه‌ندایه‌تی و چ لەڕووی چۆنیه‌تیه‌وه‌. بۆ ئامریکاییه‌کان ئێستاش "قووڵایی ستراتێژیک" گرنگترین پرسه‌، خاڵێکی به‌رچاو که‌ له‌ده‌ره‌نجامی کرده‌وه‌ تیرۆریستیه‌کانی سێپتامبری ٢٠٠١دا که‌وته‌به‌ر هه‌ڕه‌شه‌وه‌، بۆیه‌ کۆماریخوازه‌کان هه‌وڵیاندا لەڕێگای دوو شەڕی عێراق و ئه‌فغانستانه‌وه‌ له‌لایه‌ک شه‌ڕه‌که‌ بگوازنه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌کانیان و له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر قووڵایی ستراتێژیکی خۆیان لابه‌رن، که‌ هه‌ڵبه‌ت تاڕاده‌یکی زۆر سه‌رکه‌وتوو بوون له‌و پرۆژه‌دا. به‌هه‌رشێوەیەک بێت‌ روونه‌ بۆ به‌رده‌وامیی هه‌ژمونی ئامریکا به‌سه‌ر جیهان و داڕشتنی نه‌زمێکی نوێ که‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ئامریکا له‌ به‌رزترین ئاستی خۆیدا ده‌سته‌به‌ربکات کۆنتڕۆڵی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوهڕاست گرنگترین به‌شی پرۆژه‌که‌یه‌ و به‌بێ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌شێکی بەرچاو له‌ سه‌رچاوه‌کانی کۆنتڕۆڵی جیهان له‌ ده‌ستی ئامریکاییه‌کان دێته‌ده‌ره‌وه‌.


له‌م نێوانه‌دا و له‌دوای ٢٠١١ جۆره‌ پۆلبه‌ندیه‌کی ئاشکرا له‌ ناوچه‌که‌ پێکهاتووه‌ که‌ جیاواز له‌ساڵانی سه‌ده‌ی بیسته‌م که‌وتوونه‌ دژایه‌تی یه‌ک و ئه‌گه‌ر جاران به‌ شاراوه‌یی شه‌ڕی به‌رژه‌وه‌ندیان ده‌کرد ئێستا زۆر راشکاوانه‌ شه‌ڕی نێوان خۆیان راگه‌یاندووه‌ و ده‌ره‌نجامه‌که‌شی قه‌یرانی سووریه‌، یه‌مه‌ن، عێراق و ته‌نانه‌ت به‌حره‌ینه ‌و وێرانی و کوژرانی سه‌دان هه‌زار که‌س به‌شێکه‌ له‌و شەڕه‌ی که‌ له‌ ئارادایه‌. ئێران و سووریه‌ و رووسیه‌ که‌ پۆلێکی ئه‌و ره‌وته‌ن و چه‌ندین گرووپی میلیشیایی دیکه‌شیان له‌گه‌ڵه ‌و روونه‌ که‌ رووسه‌کان رێبه‌ری ئه‌و به‌ره‌ ده‌کەن و ده‌یانەوێت به‌هه‌ر شێوه‌یەک که‌ ده‌کرێت نفووزی خۆیان لانیکه‌م له‌ سووریه ‌و له‌ ئێران بپارێزن و به‌ته‌واوه‌تی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاستی له‌ده‌ست نه‌چێت، بۆئه‌و مه‌به‌سته‌ش زۆر راشکاوانه‌ دژی ستراتێژی ئامریکاییه‌کان وه‌ستاوه‌ که‌ دوای شه‌ڕی سارد بێوێنه‌یه‌. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئامریکاییه‌کان چ به‌رنامه‌یەکیان هه‌یه‌ بۆ ناوچه‌که‌ و چۆن ده‌یانه‌وێت له‌و ململانیه‌دا سه‌رکه‌ون؟ ئه‌و پرسیاره‌ کاتێک گرنگیه‌که‌ی ده‌رده‌که‌وێت که‌ وه‌بیربێنینه‌وه‌ جۆره‌ نه‌زمێکی نوێ خه‌ریکه‌ فۆڕمده‌گرێت که‌ ره‌نگه‌ بۆماوه‌ی یه‌ک سه‌ده‌ به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا زاڵبێت و ئامریکاییه‌کان هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ ده‌بێت به‌یه‌کجار‌یی کۆتایی به‌ شەڕی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کان بێنن و له‌ داهاتووی هه‌رێمه‌که‌ دڵنیا بن که‌ بتوانن له‌ ناوچه‌کانی دیکه‌ به‌ ئاسووده‌یی پرۆژه‌کانیان جێبه‌جێبکه‌ن.


ئه‌گه‌رچی سیاسه‌تی ئۆباما لەهه‌مبه‌ر قه‌یرانه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌ی زۆری لایه‌نی کۆماریخوازه‌کان به‌ره‌وڕوو ببوو به‌ڵام پرسه‌که‌ به‌و روونیه‌ش نیه‌، ناتوانین بڵێین که‌ ئۆباما له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاستدا شکستیهێنا. بێگومان به‌ هه‌بوونی رووسیه‌ نه‌ده‌کرا به‌ ئاسانی له‌ سووریه‌ سه‌رکه‌ون به‌ڵام راستیه‌کی تاڵ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌کاتی ئێستادا سووریه‌ وه‌ک وڵاتێک کارامه‌بوونی نه‌ماوه‌، واته‌ ئه‌گه‌ر هه‌رئێستا شه‌ڕ له‌ سووریه‌ راوه‌ستێت زیاتر له‌نیو سه‌ده‌ کات پێویسته‌ بۆ بونیاتنانه‌وه‌ی وڵاتێکی بێکێشه‌ که‌ بتوانێت پێداویستیه‌کانی ده‌سته‌به‌ربکات، ئه‌وه‌ش له‌ کاتێکدایه‌ پێناچێت چیدیکه‌ هیچ یه‌ک له‌لایه‌نه‌کان بتوانن تاوانه‌کانی لایه‌نی به‌رامبه‌ر شه‌ڕی ناوخۆیی له‌بیربکه‌ن، واته‌ ده‌بێت لانیکه‌م له‌ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ ئه‌وه‌ قبووڵبکه‌ین که‌ چیدیکه‌ سووریه‌ به‌مانای وڵاتێکی یه‌کپارچه‌ مانای نیه‌ و بوونی نه‌ماوه ‌و ده‌بێتیان بیر له‌ سێ هه‌رێمی جیاوازی سه‌ربه‌خۆ بکه‌ینەوە یان وڵاتێک به‌ سێ ناوچه‌ی فێدێڕاڵی به‌هێز که‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ش پێناچێت ده‌وڵه‌تی داهاتوو زۆر له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی رووسه‌کاندابێت. که‌وابوو پاڵپشتی نیوه‌ناته‌واوی تیمه‌که‌ی ئۆباما له‌ میانه‌ره‌وه‌کانی سووریه‌ جیاوازیه‌کی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ئامریکا نه‌بوو، سووریه‌‌یەکی وێران قازانجێکی ئه‌وتۆی بۆ رووسیه‌ نابێت، سووریه‌یەک بێسه‌رچاوه‌ی دارایی و داهات و سامان، ئه‌وه‌ش ره‌نگه‌ به‌و مانابێت که‌ سووریه‌ ئه‌فغانستانێکی دیکه‌ بوو بۆ رووسه‌کان.


له‌سه‌رده‌می "ترامپ" شێوازه‌کان نه‌ به‌شێوه‌یکی بنه‌ڕه‌تی به‌ڵکوو ته‌نیا له‌ شێوازی جێبه‌جێکردنیان گۆڕانی به‌سه‌رداهاتووه‌، بێگومان ناکرێ له‌بیری بکه‌ین ترامپ بازه‌رگانێکی سه‌رکه‌وتوو بووه‌، له‌یه‌که‌م گرێبه‌ستی ده‌ره‌کیی خۆیدا زیاتر له‌ ١٠٠ ملیارد دۆلار چه‌ک و چۆڵی به‌سه‌ر عه‌ره‌بستاندا سه‌پاند، ئه‌وه‌ش له‌بیرنه‌که‌ین هیچکام له‌و چه‌کانه‌ "ستراتێژیک"نین و باڵانسی هێز دژی "ئیسراییل" ناگۆڕن؛ واته‌ نه‌وتی عه‌ره‌بستان به‌ نرخێکی گونجاو ده‌فرۆشێته‌ ئامریکا، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ به‌شێکی زۆری ئه‌و قازانجه‌ به‌ کڕینی چه‌ک ده‌گەڕێته‌وه‌ خودی ئامریکا، رێک ئه‌و پرۆژه‌یه‌ که‌ "پرکینز" باسیده‌کات و له‌هه‌فتاکاندا که‌وته‌ بواری جێبه‌جێکردنه‌وه‌، واته‌ کۆنترۆڵی سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کیی وزه‌ له‌ جیهاندا هاوکات له‌گه‌ڵ گه‌ڕانه‌وه‌ی دۆلار بۆ ناو سیسته‌می بانکی-ماڵی ئامریکایی، ئه‌وه‌ش دوو ده‌ره‌نجامی هه‌یه‌، له‌ڕێگای عه‌ره‌بستانه‌وه‌ ده‌کرێت زۆرینه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی کۆنترۆڵ بکرێت و له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی دارایی پێویست بۆ بووژانه‌وه ‌و گه‌شه‌ی ئابووریی ناوخۆیی و خوڵقاندنی ده‌رفه‌تی کار و پیشه‌ له‌ناوخۆی ئامریکادا ده‌سته‌به‌ربکرێت. سه‌باره‌ت به‌ ئێرانیش ئامریکاییه‌کان به‌چه‌ندین هۆکار نایانه‌وێت راسته‌وخۆ به‌شداریی گۆڕینی ده‌سه‌ڵات بکه‌ن، که‌وابوو لانیکه‌م ده‌بێت به‌شێوازێک ئێران کۆنتڕۆڵبکرێت که‌ ئه‌گه‌ریش دۆست نه‌بێت لانیکه‌م سیاسه‌ته‌کانی ببێته‌ بیانوویه‌ک بۆ به‌ره‌وپێشچوونی به‌رنامه‌کانی ئامریکا له‌ ناوچه‌که‌ کە تاکوو ئێستاش ئه‌وه‌ له‌ کرده‌وه‌دا روویداوه‌، واته‌ بۆ واشینگتۆن درووشمی "نه‌مان بۆ ئامریکا" زیاتر قازانجی هه‌بووه‌ و تێچووی ئه‌و رادیکاڵیزمه‌ که‌وتووه‌ته‌سه‌ر شانی خه‌ڵکی ئێران نه‌ک ئامریکا؛ ئه‌وه‌ش نه‌ چیرۆکه ‌و نه‌ خه‌یاڵی خاو به‌ڵکوو ده‌یان گرێبه‌ستی سه‌ربازی و ئابووری له‌گه‌ڵ وڵاتانی که‌نداو به‌ قازانجی ئامریکا و له‌به‌رامبه‌ردا گه‌مارۆی قورسی ئابووریی ‌سه‌ر خه‌ڵکی ئێران راستیه‌کی حاشاهه‌ڵنه‌گری ٤ ده‌یه‌ی رابردووه‌. واته‌، ئێرانێکی سەرکه‌ش به‌ مه‌رجی لاوازبوون لەڕووی ئابووری و ماڵیه‌وه‌ له‌م قۆناخه‌دا ده‌توانێت که‌ش و هه‌وای هه‌رێمه‌که‌ به‌ره‌و کێبڕکێی سه‌ربازی هانبدات که‌ هه‌ڵبه‌ت واش بووه‌، ئه‌وه‌ش له‌کاتێکدایه‌ کۆماری ئیسلامی وه‌کوو وڵاتانی که‌نداو خاوه‌ن سه‌رچاوه‌ی دارایی ئه‌وتۆ نیه‌ و له‌هه‌مان کاتدا به‌هۆی گه‌مارۆکانی ئامریکا بێبه‌شه‌ له‌ سیسته‌می بانکی و ماڵی جیهانیدا. کۆی ئه‌و باسه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ په‌ڕه‌سه‌ندنی کێبڕکێ و دژایه‌تی نێوان دوو وڵاتی سه‌ره‌کیی ئێران و عه‌ره‌بستان ده‌توانێت لاوازی هه‌ردوو لایه‌ن و گه‌ڕانه‌وه‌ی دۆلاره‌ نه‌وتیه‌کان بۆناو سیستمی ماڵیی ئامریکای به‌دوواوه‌بێت، ئه‌وه‌ش له‌کاتێکدایه‌ نه‌ک نه‌وت و گاز به‌ڵکوو هه‌موو گرێبه‌سته‌ گرنگه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان به‌ دۆلاری ئامریکا جێبه‌جێده‌کرێت و له‌م روانگه‌شه‌وه‌ کۆماری ئیسلامی له‌ ژێر گوشارێکی زیاتردایه‌.


راستی ئه‌وه‌یه‌ که‌ جیهان سه‌رده‌می "هاوسەنگیی نابەردەوام" تێده‌په‌ڕێنێت و روونیشه‌ له‌وه‌ها قۆناخێکدا زۆربه‌ی پێوه‌ندی و گرێبه‌سته‌کان ئاڵۆزن یان له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندیی کاتی و کورتخایه‌نن تا‌کوو "هاوسەنگیی بەردەوام" زاڵده‌بێت به‌سه‌ر یاساو رێسا جیهانیه‌کاندا. گه‌رچی روونه‌ که‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئامریکا له‌هه‌ر هه‌لومه‌رجێکدا ده‌سته‌به‌رکردنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی و به‌تایبه‌ت ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییه‌که‌ی هێڵی سووره‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ چ پلانێکی بۆ داهاتووی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست له‌ ئه‌جێندایاندایه‌ ناکرێت به‌دڵنیاییه‌وه‌ باسیبکه‌ین یان پێشبینیبکرێن، دیاره‌ واشینگتۆن هه‌موو هه‌وڵێکی خستووته‌گه‌ڕ سه‌رده‌می "هاوسەنگیی بەردەوام" له‌و هه‌رێمه‌ هاوکات بێت له‌گه‌ڵ مسۆگه‌ربوونی به‌رژه‌وه‌ندیی و نفووزی بێئه‌ملاوئه‌ولای و پێده‌چێت له‌ هه‌نگاوی یه‌که‌مدا که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ که‌لێن و ره‌که‌به‌رایه‌تی نێوان هێزه‌کان و به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بستان و ئێران و له‌هه‌نگاوی دووهه‌مدا گۆڕینی نه‌خشه‌ی ژیۆپۆلێتیکی هه‌رێمه‌که‌ دوو کارتی ده‌ستی ئه‌مریکاییه‌کان بێت. لێرەوە، هاوکێشه‌کان گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌ و پێوه‌ندیی نێوان ئیسراییل و عه‌ره‌به‌کان بۆخۆی زه‌قترین نموونه‌ی ئه‌و گۆڕانه‌یه‌، ره‌نگه‌ بۆیه‌که‌مجاره‌ له‌ماوه‌ی ٧٠ ساڵی رابردوودا که‌ خاڵی هاوبه‌ش و به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی نێوان عه‌ره‌به‌کان و ئیسراییلیه‌کان ده‌گاته‌ ئاستێک که‌ باسی جۆره‌ هاوپه‌یمانیه‌ک له‌نێوان ئه‌و دوو دوژمنه‌ دیرۆکیه‌ دێته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام ئایا ئه‌وه‌ تاکتیکه‌ یان ده‌سپێکی سه‌رده‌مێکی نوێه‌ له‌ پێوه‌ندیه‌ هه‌رێمی و جیهانیەکان که‌ له‌لایه‌ن ئامریکاوه‌ رێبه‌ری ده‌کرێت یان نا‌، پرسیارێکه‌ که‌ ده‌بێت بۆ یه‌ک ده‌یه‌ چاوه‌ڕوانبین تاکوو لێکەوتەکانی و ڕواڵه‌تی نوێی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست ده‌ربکه‌وێت.


ئه‌م بابه‌ته 382 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:04:09:04/07/2017


زۆرترین خوێندراو